Głównym celem inicjatywy, przygotowanej przez Związek Nauczycielstwa Polskiego, jest powiązanie pensji nauczycielskich z przeciętnym wynagrodzeniem w gospodarce narodowej, ogłaszanym przez Główny Urząd Statystyczny. Taki mechanizm miałby na zawsze uniezależnić coroczną waloryzację płac w szkołach od arbitralnych decyzji politycznych i zapisów w ustawie budżetowej. Brzmi całkiem dobrze, prawda?
Jednak opublikowane szacunki Ministerstwa Edukacji Narodowej i Ministerstwa Finansów wskazują, że wdrożenie proponowanego systemu zderzyło się z barierą możliwości finansowych państwa. Szacowany koszt reformy w pierwszym roku sięga 40 miliardów złotych, co w warunkach unijnych restrykcji budżetowych stawia pod znakiem zapytania realność jej przyjęcia w proponowanym kształcie. W efekcie polski system oświatowy znalazł się w klinczu pomiędzy uzasadnionymi oczekiwaniami środowiska nauczycielskiego a rygorami finansów publicznych.
Geneza inicjatywy i obietnice polityczne
Obywatelski projekt ustawy „Godne płace i wysoki prestiż nauczycieli” trafił po raz pierwszy do Sejmu w 2021 roku, lecz decyzją ówczesnych władz parlamentarnych został skierowany do tzw. sejmowej zamrażarki. Prace legislacyjne wznowiono dopiero po wyborach z października 2023 roku, a pierwsze czytanie projektu odbyło się w styczniu 2024 roku. Od tamtego momentu projekt ponownie jednak oczekiwał na rozpatrzenie w podkomisji sejmowej.
Znaczącym impulsem dla środowiska oświatowego stało się wystąpienie premiera Donalda Tuska podczas 43. Krajowego Zjazdu Delegatów Związku Nauczycielstwa Polskiego. Szef rządu przypomniał wówczas o wprowadzeniu najwyższych w historii podwyżek wynagrodzeń w polskiej szkole - o 33 proc. dla nauczycieli początkujących oraz o 30 proc. dla nauczycieli mianowanych i dyplomowanych. Jednocześnie premier otwarcie przyznał, że nawet po tych wzrostach zarobki w edukacji pozostają zbyt niskie, aby skutecznie przyciągać młode talenty do zawodu.
Zobowiązuję się dzisiaj, że przyspieszymy prace nad projektem obywatelskim” – zadeklarował premier Donald Tusk podczas zjazdu ZNP, dodając apel skierowany do społeczeństwa: Niech stąd te słowa popłyną i od Was, i ode mnie do wszystkich polskich rodziców: szanujcie polskich nauczycieli, szanujcie polskie nauczycielki.
Deklaracja ta odnowiła nadzieje na systemowe uniezależnienie zarobków nauczycieli od corocznej kwoty bazowej. Podstawowym założeniem projektu ZNP jest ustalenie średniego wynagrodzenia nauczyciela jako określonego procentu przeciętnej płacy w gospodarce narodowej z III kwartału poprzedzającego rok budżetowy. Gdy projekt składano w Sejmie w 2021 roku, wskaźnikowe wynagrodzenie odnosiło się do średniej krajowej wynoszącej 5 168 zł, natomiast w kolejnych latach wartość ta wzrosła do 7 194 zł, co znacząco zmieniło symulacje finansowe całego przedsięwzięcia.
Kosztowna ściana 40 mld zł
Oficjalna odpowiedź rządu na interpelację poselską nr 20204, udzielona przez sekretarza stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Henryka Kiepurę, przyniosła jednak chłodny prysznic dla zwolenników szybkiego uchwalenia noweli. Ministerstwo Edukacji Narodowej wraz z Ministerstwem Finansów przeanalizowało pięć wariantów wdrażania reformy – od natychmiastowego pełnego powiązania płac ze średnią krajową w 2026 roku po rozwiązania wariantowe rozłożone w czasie.
Z przygotowanych analiz wynika, że pełna realizacja wariantu pierwszego w 2026 roku generowałaby dodatkowy koszt dla budżetu państwa w wysokości około 40 miliardów złotych rocznie. Co więcej, w kolejnych latach kwota ta ulegałaby dalszemu automatycznemu zwiększaniu wraz ze wzrostem ogólnej przeciętnej płacy w gospodarce. Struktura ograniczeń finansowych, przed którymi stoi obecnie rząd, wynika z dwóch kluczowych mechanizmów prawnych i makroekonomicznych.
Pierwsza to unijna procedura nadmiernego deficytu (EDP): Polska została od 2024 roku objęta przez Komisję Europejską procedurą EDP ze względu na przekroczenie dopuszczalnego progu deficytu sektora instytucji rządowych i samorządowych. Nakłada to na rząd ścisły obowiązek realizowania uzgodnionej z Brukselą ścieżki konsolidacji fiskalnej i ograniczania nowych wydatków sztywnych.
Kolejna bariera to krajowa, stabilizująca reguła wydatkowa (SRW). Ustawa o finansach publicznych bezwzględnie nakazuje, aby wszelkie nowe inicjatywy ustawowe generujące znaczne skutki finansowe mieściły się w nieprzekraczalnym limicie wydatków państwa. Nałożenie na budżet zobowiązania rzędu 40 mld zł złamałoby zasady stabilizacyjne.
Wyliczenia te sprawiły, że Ministerstwo Finansów wydało negatywną opinię wobec projektu obywatelskiego w obecnym kształcie. Wiceminister Henryk Kiepura zaznaczył, że resort edukacji popiera powiązanie płac nauczycielskich z obiektywnym wskaźnikiem gospodarczym, jednak bez uzyskania porozumienia z ministrem finansów i wypracowania tańszego modelu nie ma możliwości rozpoczęcia wiążących prac legislacyjnych.
Spłaszczenie tabeli płac i motywacyjny paraliż
Kierownictwo Związku Nauczycielstwa Polskiego – w tym prezes Sławomir Broniarz oraz wiceprezes Urszula Woźniak – zwraca uwagę, że rezygnacja z systemowego mechanizmu uderza w stabilność zawodową nauczycieli i skazuje ich na coroczną niepewność polityczną. Związek skrytykował rządowe zapowiedzi 3-procentowej waloryzacji płac w 2027 roku, określając ją jako jedynie waloryzację inflacyjną, która nie odtwarza realnej wartości wynagrodzeń ani nie podnosi prestiżu zawodu.
Szczególnie niebezpiecznym zjawiskiem, zaprezentowanym w oficjalnych analizach i opiniach ZNP do projektów rządowych, stało się trwałe spłaszczenie płac pomiędzy poszczególnymi stopniami awansu zawodowego.
Minimalne wynagrodzenie zasadnicze nauczyciela mianowanego (5 469 zł brutto) jest wyższe od pensji nauczyciela początkującego (5 308 zł brutto) o zaledwie 161 zł brutto miesięcznie. Oznacza to różnicę na poziomie zaledwie 3%.
Przed reformą wskaźnikową średnie wynagrodzenie nauczyciela mianowanego przewyższało wynagrodzenie nauczyciela początkującego o 20%. Tymczasem rządowy projekt nowelizacji Karty Nauczyciela zakłada trwałe wpisanie podwyższonego wskaźnika dla początkujących na poziomie 122,7696% kwoty bazowej, pozostawiając wskaźnik dla nauczyciela mianowanego na zamrożonym poziomie 144%. Spowodowało to spadek ekonomicznej przewagi mianowanego do zaledwie 17,29%.
Związek Nauczycielstwa Polskiego podkreśla, że tak znikoma różnica finansowa nie odzwierciedla lat zbierania doświadczeń, zdobywania dodatkowych kwalifikacji oraz wyższej odpowiedzialności zawodowej. W opinii związku niszczy to motywacyjną funkcję awansu zawodowego i zachęca doświadczonych pedagogów do odchodzenia z oświaty. W związku z tym ZNP oficjalnie wnosi o podwyższenie wskaźnika dla nauczycieli mianowanych ze 144% do 149% kwoty bazowej oraz o podniesienie minimalnych stawek zasadniczych tak, aby pensja mianowanego wyniosła co najmniej 5 817 zł brutto przy planowanej waloryzacji.
Rekordowa luka oświatowa i zagrożenie usług lokalnych
Równie kategoryczne stanowisko w debacie płacowej zajmują jednostki samorządu terytorialnego. Związek Miast Polskich w swoich raportach budżetowych jednoznacznie popiera postulaty nauczycieli dotyczące godnych zarobków, ale kategorycznie sprzeciwia się praktyce przenoszenia ciężaru finansowania podwyżek na budżety lokalne.
Kluczowym pojęciem obrazującym kryzys finansowy w edukacji jest tzw. luka finansowa w oświacie – czyli różnica pomiędzy kwotą otrzymywaną z budżetu państwa (wcześniej w formie subwencji oświatowej, a obecnie kwoty potrzeb oświatowych) a rzeczywistymi wydatkami bieżącymi ponoszonymi przez gminy na prowadzenie szkół i przedszkoli.
Dane Związku Miast Polskich wskazują na gwałtowne pogłębianie się tego zjawiska:
- 45,7 mld zł - wyniosła łączna wartość luki finansowej we wszystkich jednostkach samorządu terytorialnego na koniec 2024 roku (w porównaniu do 13,3 mld zł w 2010 roku).
- 33,6 mld zł – to luka oświatowa przypadająca na same miasta, z czego aż 26,2 mld zł dotyczy miast należących do Związku Miast Polskich.
- Ponad 20 proc. - taki udział w tzw. dochodach bieżących, pozostających do dyspozycji miast ZMP, stanowią środki własne, które samorządy muszą zabierać z innych zadań publicznych i przekazywać na uzupełnienie wydatków szkolnych.
Eksperci Związku Miast Polskich zwracają uwagę, że drastyczny wzrost luki oświatowej nastąpił po reformie edukacji z 2016 roku i likwidacji gimnazjów. Od 2017 roku średnia dynamika wzrostu luki wynosiła ponad 112% rocznie. W rezultacie samorządy lokalne, zmuszone do dopłacania blisko 35-36% ze swoich dochodów własnych do bieżącego utrzymania szkół, muszą drastycznie ograniczać inwestycje w infrastrukturę, transport publiczny czy ochronę zdrowia.
Samorządowcy sformułowali konkretne żądania pod adresem rządu centralnego. Domagają się, aby wszelkie systemowe podwyżki płac nauczycieli były w 100% finansowane z budżetu państwa w formie dedykowanej dotacji celowej. Ponadto Związek Miast Polskich apeluje o ustawowe podniesienie łącznych nakładów na oświatę do poziomu 3% PKBoraz o sprawiedliwe reformowanie sposobu rozliczania kosztów edukacyjnych między gminami.
Poszukiwanie kompromisu na rok 2027
Analiza stanowisk wszystkich stron sporu pokazuje, że problem wynagradzania nauczycieli w Polsce wykroczył poza prosty spór płacowy i stał się wyzwaniem o charakterze ustrojowo-budżetowym. Z jednej strony środowisko nauczycielskie słusznie wskazuje na potrzebę utworzenia trwałego, odpolitycznionego mechanizmu waloryzacji opartego na wskaźnikach GUS, co powstrzyma degradację prestiżu zawodu i zapobiegnie groźnemu spłaszczaniu płac.
Z drugiej strony Ministerstwo Finansów wskazuje na nieprzekraczalne ramki stabilizujące reguły wydatkowej oraz unijnej procedury nadmiernego deficytu, traktując 40-miliardowy wariant jako wydatek niemożliwy do udźwignięcia przez państwo. Dodatkowo samorządy wyraźnie zaznaczają granicę swoich możliwości finansowych, wyznaczoną przez 45-miliardową lukę oświatową.
W obecnej sytuacji Ministerstwo Edukacji Narodowej zadeklarowało prowadzenie dalszych prac analitycznych nad wypracowaniem alternatywnego, tańszego modelu corocznej waloryzacji. Na rok 2027 rząd przygotował rozwiązanie pomostowe – nowelizację Karty Nauczyciela korektującą wskaźnik dla nauczycieli początkujących, zapewniającą 3-procentowy wzrost ich średniego wynagrodzenia z wyrównaniem od 1 stycznia 2027 roku.
Ostateczne rozwiązanie problemu wymagać będzie jednak trudnego kompromisu trójstronnego pomiędzy MEN, Ministerstwem Finansów a partnerami społecznymi i samorządami. Bez wypracowania stałego wskaźnika, który uzyska akceptację resortu finansów i zabezpieczy budżety lokalne, polska szkoła nadal pozostanie w stanie ciągłej niepewności.
Komentarze (0)