Nowe rozwiązania nie zostały zaprojektowane jako eksperyment językowy, lecz jako odpowiedź na realne problemy użytkowników języka, nauczycieli i egzaminatorów.
Dopiero w dalszej części dokumentów opublikowanych przez instytucję odpowiedzialną za normę językową jasno wskazano, że chodzi o największą reformę zasad pisowni od kilkudziesięciu lat, porównywalną skalą jedynie z korektą przeprowadzoną w okresie międzywojennym.
Nowe zasady ortografii na egzaminach – okres przejściowy i podwójna poprawność
Zmiany nie zostały narzucone systemowi edukacji w sposób nagły. Wprowadzono długi okres przejściowy obejmujący lata 2026–2030. W tym czasie na egzaminach zewnętrznych, w tym na egzaminie ósmoklasisty oraz egzaminie maturalnym, uznawane będą zarówno formy zgodne z dawną normą, jak i te wynikające z nowych zasad.
Dopiero od 2031 roku obowiązywać ma wyłącznie nowy zestaw reguł. To rozwiązanie ma zapobiec sytuacjom, w których uczeń zna poprawną formę, ale zostaje ukarany za jej „zbyt wczesne” użycie.
Pisownia wielką literą nazw mieszkańców miast i ich części
Przykłady: Warszawianin, Zgierzanin, Ochocianka, Mokotowianin, Nowohucianin
Jedną z najbardziej jednoznacznych zmian jest wprowadzenie obowiązkowej pisowni wielką literą nazw mieszkańców miast, dzielnic, osiedli oraz wsi. Reguła ta nie przewiduje odstępstw ani wyjątków i ma charakter porządkujący. Dotyczy zarówno dużych aglomeracji, jak i mniejszych jednostek administracyjnych.
Nieoficjalne nazwy etniczne – dwa równorzędne warianty zapisu
Przykłady: kitajec lub Kitajec, angol lub Angol, jugol lub Jugol, żabojad lub Żabojad, szkop lub Szkop, makaroniarz lub Makaroniarz
W przypadku potocznych i nieoficjalnych nazw etnicznych wprowadzono możliwość zapisu zarówno małą, jak i wielką literą. Obie formy są poprawne i mogą być stosowane zamiennie, w zależności od kontekstu i intencji autora.
Wielka litera w nazwach marek oraz pojedynczych przedmiotów
Przykłady: samochód marki Ford, pod oknem zaparkował czerwony Ford
Nowe zasady rozszerzają użycie wielkiej litery na pojedyncze egzemplarze wyrobów przemysłowych. Oznacza to, że nazwa marki zapisana wielką literą nie odnosi się już wyłącznie do przedsiębiorstwa, lecz także do konkretnego produktu.
Rozdzielna pisownia cząstek „-by” ze spójnikami
Przykład: „Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry”
Dotychczasowe formy łączne w połączeniach typu „czyby” czy „żebyś” przestały być jedynym poprawnym rozwiązaniem. Nowa reguła wprowadza rozdzielną pisownię cząstek -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście ze spójnikami.
Koniec wyjątków przy zapisie „nie” z imiesłowami
Przykłady: niepisany, niezrobiony, niezdarty, niemalujący, nieidący, nieśpiewający
Zlikwidowano jeden z najbardziej problematycznych wyjątków ortograficznych. „Nie” z imiesłowami odmiennymi zapisujemy zawsze łącznie, niezależnie od tego, czy interpretujemy je jako formy czasownikowe czy przymiotnikowe.
Przymiotniki od nazwisk zakończone na „-owski”
Przykłady: dramat szekspirowski, epoka zygmuntowska, koncert chopinowski, wiersz miłoszowski
Ujednolicono zapis przymiotników tworzonych od nazw osobowych zakończonych na „-owski”. Od teraz zawsze zapisujemy je małą literą, bez konieczności rozstrzygania znaczenia.
Archaiczne formy przymiotnikowe – podwójna poprawność
Przykłady: jackowe dzieci lub Jackowe dzieci, zosina lalka lub Zosina lalka, jacków dom lub Jacków dom
Dla przymiotników o charakterze archaicznym zachowano elastyczność zapisu. Dopuszczono zarówno formy z małą, jak i wielką literą.
Pisownia „pół-” – łącznie lub z łącznikiem
Przykłady: półzabawa, półnauka, półżartem, półserio; pół-Polka, pół-Francuzka
„Pół-” zapisujemy łącznie, gdy tworzy nowy wyraz. Łącznik stosujemy wyłącznie w odniesieniu do jednej osoby o podwójnej tożsamości.
Trzy warianty zapisu wyrazów powtórzonych
Przykłady: tuż-tuż / tuż, tuż / tuż tuż; trzask-prask / trzask, prask / trzask prask
Wprowadzono trzy równorzędne warianty zapisu w parach wyrazów podobnie brzmiących lub dźwiękonaśladowczych.
Wielkie litery w nazwach komet i przestrzeni publicznej
Przykłady: Kometa Halleya, Kometa Enckego; Aleja Róż, Plac Zbawiciela, Park Kościuszki, Zamek Książ, Most Poniatowskiego, ulica Józefa Piłsudskiego
W nazwach komet wszystkie człony zapisujemy wielką literą. Uporządkowano także zapis nazw obiektów przestrzeni publicznej, pozostawiając wyraz „ulica” małą literą.
Lokale, nagrody i instytucje – pełna wielka litera
Przykłady: Kawiarnia Literacka, Hotel pod Różą, Teatr Wielki; Nagroda Nobla, Nagroda Pulitzera, Nagroda Literacka Gdynia
Wielką literą zapisujemy wszystkie człony nazw lokali, instytucji oraz oficjalnych nagród i tytułów honorowych.
Przedrostki, cząstki i nowa logika zapisu
Przykłady: super-Europejczyk; superpomysł lub super pomysł; miniwieża lub mini wieża; ekożywność lub eko żywność
Przedrostki piszemy łącznie z wyrazami małymi literami, z łącznikiem przed wielką literą lub rozdzielnie, jeśli funkcjonują jako samodzielne określenia.
„Niby-”, „quasi-” i „nie” – pełna łączność bez wyjątków
Przykłady: nibyartysta, quasinauka, niby-Polak; nielepiej, nienajlepiej, nienajstaranniej
Cząstki „niby-” i „quasi-” zapisujemy łącznie z wyrazami pisanymi małą literą. „Nie” z przymiotnikami i przysłówkami zapisujemy łącznie we wszystkich stopniach – także w najwyższym. To dlatego forma „nienajlepiej” od 2026 roku jest w pełni poprawna.
Komentarze (0)